هشدار درباره مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها و گسترش مقاومت میکروبی در ایران
مصرف بیرویه آنتیبیوتیک در ایران به یکی از عوامل نگرانکننده گسترش مقاومت میکروبی تبدیل شده است؛ پدیدهای که به گفته وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در کنار ضعف برنامههای پیشگیری و کنترل عفونت میتواند سلامت عمومی را با تهدید جدی روبهرو کند. محمدرضا ظفرقندی با تأکید بر ضرورت همکاری نهادهای مختلف، اتخاذ رویکرد «سلامت واحد» را از راهکارهای مهم برای مقابله با این بحران دانست.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، وزیر بهداشت در پیامی به مناسبت هفته مقاومت میکروبی، از اهمیت رویکرد سلامت واحد (One Health) سخن گفت؛ رویکردی که به اعتقاد وی میتواند امید تازهای برای مدیریت و کنترل مقاومت میکروبی ایجاد کند.
آمار نگرانکننده مقاومت میکروبی و عفونتهای مقاوم
ظفرقندی با اشاره به وضعیت مقاومت دارویی در کشور اعلام کرد که از هر ۶ باکتری جداشده در آزمایشگاههای تشخیص طبی، یک مورد در برابر دارو مقاوم است. این میزان در منطقه مدیترانه شرقی به یکسوم میرسد که نشاندهنده گستردگی مسئله در این منطقه است.
وی همچنین به پیشبینیهای مربوط به پیامدهای آینده مقاومت میکروبی اشاره کرد و گفت، در صورت نبود اقدامات مؤثر، میانگین مرگ ناشی از مقاومت میکروبی در فاصله سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ میلادی ممکن است به ۳ نفر در هر دقیقه برسد. به گفته وزیر بهداشت، در همین شرایط هزینههای بخش سلامت نیز میتواند تا ۴۱۲ میلیارد دلار افزایش پیدا کند.
وزیر بهداشت با استناد به اطلاعات نظام دیدهبانی مقاومت میکروبی توضیح داد که اگرچه کشور در شاخصهای توسعه هزاره در محدوده متوسط جهانی قرار دارد، اما وضعیت برخی عفونتهای بیمارستانی نگرانکننده است. در بعضی از این عفونتها، میزان مقاومت به داروهای خط اول و دوم بین ۷۰ تا ۹۵ درصد گزارش شده و مقاومت همزمان به چند دارو نیز از ۵۰ درصد فراتر رفته است.
ظفرقندی مصرف آنتیبیوتیکها را یکی از عوامل اصلی افزایش مقاومت میکروبی معرفی کرد و تأکید داشت که میزان مصرف این داروها در ایران بسیار بالاتر از میانگین جهانی است. تداوم چنین روندی میتواند زمینه گسترش بیشتر باکتریهای مقاوم را فراهم کند.
مصرف بیرویه آنتیبیوتیک و یک تصور اشتباه درباره درمان بیماریها
آنتیبیوتیکها از زمان کشف پنیسیلین در سال ۱۹۲۸ به یکی از مهمترین ابزارهای پزشکی برای درمان عفونتهای باکتریایی تبدیل شدند. این داروها طی سالهای گذشته جان میلیونها انسان را نجات داده و مسیر درمان بسیاری از بیماریهای عفونی را تغییر دادهاند؛ اما مصرف نادرست، خودسرانه و بیش از اندازه آنها به تدریج به یکی از تهدیدهای جدی سلامت عمومی تبدیل شده است.
برخلاف تصور برخی افراد، آنتیبیوتیکها برای درمان بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا کاربرد ندارند. استفاده غیرضروری از این داروها نهتنها به بهبود بیماریهای ویروسی کمکی نمیکند، بلکه با حذف باکتریهای حساس، امکان بقا و گسترش باکتریهای مقاوم را افزایش میدهد.
نتیجه این فرایند میتواند شکلگیری عفونتهایی باشد که درمان آنها دشوارتر، طولانیتر و پرهزینهتر است. مقاومت میکروبی صرفاً یک مسئله مربوط به درمان عفونت نیست و میتواند دستاوردهای پزشکی مدرن را نیز تحت تأثیر قرار دهد. درمانهای جراحی معمول، پیوند اعضا و شیمیدرمانی از جمله اقدامات پزشکی هستند که در صورت افزایش عفونتهای مقاوم، با خطر بیشتری مواجه خواهند شد.
در چارچوب رویکرد سلامت واحد، کنترل مقاومت میکروبی تنها بر عهده وزارت بهداشت نیست. با توجه به نقش مراکز و بخشهای مختلف در ایجاد، انتقال و انتشار آلودگیهای میکروبی، سازمانهایی مانند دامپزشکی، حفاظت از محیط زیست و پدافند غیرعامل نیز باید در این زمینه مسئولیت داشته باشند.
مقاومت میکروبی همزمان با کشف پنیسیلین آغاز شد
دکتر فرشید رضایی، متخصص بیماریهای عفونی، با اشاره به اینکه مقاوم شدن میکروبها به آنتیبیوتیک موضوع تازهای نیست، گفت این مسئله از همان زمان کشف پنیسیلین مطرح بوده است. به گفته وی، الکساندر فلمینگ در اوایل قرن بیستم، هنگام کشف پنیسیلین، به امکان مقاومت باکتریها در برابر دارو نیز اشاره کرده بود.
رضایی توضیح داد که چرخه تولید آنتیبیوتیکهای جدید و ایجاد مقاومت در میکروبها ادامه یافت، اما در سال ۲۰۱۵ دانشمندان متوجه شدند این روند به مرحلهای بسیار نگرانکننده رسیده است. در آن زمان مشخص شد میکروبها به تدریج به میزان زیادی مقاوم شدهاند و سرعت ایجاد مقاومت از توان بشر برای تولید آنتیبیوتیکهای جدید پیشی گرفته است.
به همین دلیل، سازمان بهداشت جهانی هفتهای را به آگاهی درباره مقاومت میکروبی اختصاص داد و مجموعهای از شعارها و سیاستها را برای جلوگیری از گسترش این پدیده مطرح کرد.
این متخصص بیماریهای عفونی با تأکید بر اینکه موجودات زنده برای بقا تلاش میکنند، توضیح داد میکروبها نیز در مواجهه با فشار شیمیایی ناشی از آنتیبیوتیکها، تغییراتی در ژنهای خود ایجاد میکنند تا اثر دارو کاهش پیدا کند یا از بین برود.
وی درباره عملکرد آنتیبیوتیکها توضیح داد که این داروها میتوانند مانع ورود باکتری به سلولها شوند یا در صورت ورود، از اتصال آن به هسته سلول و تکثیر جلوگیری کنند. با این حال، بدن انسان تعداد زیادی باکتری مفید دارد که مصرف آنتیبیوتیکها میتواند آنها را نیز از بین ببرد. از بین رفتن این باکتریها به تضعیف سیستم ایمنی منجر میشود و شرایط دفاعی بدن در برابر بیماریها را تحت تأثیر قرار میدهد.
رضایی همچنین به افزایش مصرف آنتیبیوتیکها در فصل پاییز و همزمان با شیوع بیماریهای تبدار اشاره کرد. وی این روند را ناشی از باور نادرستی دانست که بر اساس آن، آنتیبیوتیک میتواند همه بیماریهای تبدار را درمان کند؛ در حالی که بسیاری از این بیماریها منشأ ویروسی دارند و آنتیبیوتیک در درمان آنها مؤثر نیست. به گفته وی، تضعیف سیستم ایمنی در اثر مصرف نادرست این داروها حتی میتواند روند بیماری را طولانیتر کند.
این متخصص افزود در برخی موارد، مصرف خودسرانه دارو یا اصرار بیمار بر دریافت آنتیبیوتیک از پزشک، باعث تجویز این دارو برای بیماریهای سادهای مانند سرماخوردگی میشود.
از مصرف صحیح دارو تا رویکرد سلامت واحد
رضایی با اشاره به روند اقدامات جهانی برای مقابله با مقاومت دارویی گفت، از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ بخش عمده تلاشهای جهانی بر مصرف صحیح آنتیبیوتیکها متمرکز بود. پس از دوره کرونا و از سال ۲۰۲۰، مشخص شد استفاده از آنتیوایرالها برای کنترل ویروسها نیز روندی مشابه پیدا کرده و مسئله مقاومت در ویروسها و قارچها را مطرح کرده است. وی افزود مقاومت قارچها به دارو در حال حاضر به یکی از چالشهای بزرگ سلامت انسان تبدیل شده است.
به گفته این متخصص، از سال ۲۰۲۳ رویکرد سلامت واحد بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت؛ زیرا مشخص شد مقاومت میکروبی تنها به نظام سلامت ارتباط ندارد. دامپروریها، صنایع غذایی و فاضلابهایی که وارد محیط طبیعی میشوند نیز میتوانند در این روند نقش داشته باشند.
بر همین اساس، علاوه بر وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی و سازمان حفاظت از محیط زیست نیز در برنامههای مرتبط با مقاومت میکروبی نقش پیدا کردهاند. رضایی تأکید کرد که ایجاد ساختار منظم برای اجرای رویکرد سلامت واحد به سیاست واحد، بودجه مشخص و نظام دیدهبانی متمرکز نیاز دارد.
سلامت واحد؛ رویکردی در حکمرانی و مدیریت سلامت
دکتر رضایی با توضیح تغییر نگاه به حوزه سلامت طی ۲۵ سال گذشته گفت، سلامت از یک موضوع صرفاً پزشکی به مسئلهای مرتبط با امنیت پزشکی تبدیل شده و این تغییر، ضرورت تحول در ساختار حکمرانی و اجرای برنامههای سلامت را نیز افزایش داده است.
در رویکرد سلامت واحد، بخشهای مختلف حکمرانی باید وظایف و مسئولیتهای مشخص داشته باشند و در برابر اجرای آنها پاسخگو باشند. وی شورای عالی سلامت و امنیت غذایی را در ایران یکی از مراجع بالقوه برای مدیریت این رویکرد معرفی کرد و افزود پدافند غیرعامل، دامپزشکی، وزارت بهداشت، محیط زیست و سایر نهادهای مرتبط نیز باید مسئولیتهای مشخصی در این زمینه بر عهده بگیرند. به گفته وی، چنین ساختاری در بسیاری از کشورها در حال شکلگیری است.
رضایی توضیح داد که انواع مختلف باکتریها ممکن است در محیطهای متفاوتی مانند بیمارستانها، دامپروریها و فاضلابها گسترش پیدا کنند و بنابراین برنامهریزی برای کنترل مقاومت میکروبی باید متناسب با هر محیط و عامل انتشار انجام شود.
وی در ادامه به نقش ابزارهای الکترونیکی در شکلگیری آمار مصرف بیرویه دارو اشاره کرد و گفت سازمان غذا و دارو اخیراً گزارشی درباره مصرف آنتیبیوتیکها بر اساس آمار فروش دارو منتشر کرده است. در این گزارش، مصرف بالای آموکسیسیلین در کشور مورد توجه قرار گرفته؛ موضوعی که بخشی از آن به تجویز بیش از اندازه و بخشی دیگر به عرضه این دارو بدون نسخه در داروخانهها مربوط میشود.
این متخصص بیماریهای عفونی در پایان، به نمونهای از یک بیمار مبتلا به سرطان اشاره کرد که پس از طی روند درمان، بیماری سرطان را پشت سر گذاشت، اما در نهایت به دلیل مقاومت میکروبی جان خود را از دست داد. این نمونه، اهمیت کنترل مقاومت میکروبی و حفظ اثربخشی داروهای ضدعفونی و آنتیبیوتیکها را در روند درمان بیماران نشان میدهد.
نکات کلیدی درباره مقاومت میکروبی و مصرف آنتیبیوتیک
- به گفته وزیر بهداشت، از هر ۶ باکتری جداشده در آزمایشگاههای تشخیص طبی، یک مورد مقاوم به داروست.
- میزان مقاومت در برخی عفونتهای بیمارستانی به داروهای خط اول و دوم بین ۷۰ تا ۹۵ درصد گزارش شده است.
- مصرف آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا مؤثر نیست.
- مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک میتواند با حذف باکتریهای حساس، زمینه گسترش باکتریهای مقاوم را فراهم کند.
- دامپروریها، صنایع غذایی و فاضلاب نیز در شکلگیری و انتشار مقاومت میکروبی نقش دارند.
- رویکرد سلامت واحد بر همکاری وزارت بهداشت، دامپزشکی، محیط زیست و دیگر نهادهای مسئول برای کنترل مقاومت میکروبی تأکید دارد.
مقابله با مقاومت میکروبی به اصلاح الگوی مصرف دارو، تقویت پیشگیری و کنترل عفونت و همکاری هماهنگ میان بخشهای مختلف نیاز دارد. حفظ اثربخشی آنتیبیوتیکها، علاوه بر مدیریت صحیح درمان عفونتها، برای استمرار بسیاری از روشهای درمانی پیشرفته پزشکی نیز اهمیت دارد.
منبع: سلامت نیوز
این مطلب با حفظ دادهها و انتسابهای منبع، توسط تحریریه هیثا بازنویسی و ویرایش شده است.
