آمارهای بیپشتوانه در بازار دارو؛ ارزش بازار دارویی ایران واقعاً ۸ میلیارد دلار است؟
بازار دارویی ایران و آمار مربوط به میزان مصرف دارو در کشور، بار دیگر با اظهاراتی درباره ارزش ۸ میلیارد دلاری این بازار و مصرف خودسرانه بیش از ۵۰ درصد داروها در کانون توجه قرار گرفته است. این ارقام که از سوی معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان بیمه سلامت مطرح شدهاند، در کنار پرسشهایی درباره روش محاسبه، مبنای ارزی و منابع آماری، ضرورت بررسی دقیقتر دادههای حوزه دارو را مطرح میکنند.
اظهارات مطرحشده درباره مصرف دارو، تقاضاهای القایی، نقش هوش مصنوعی در درمان و سهم تولید داخلی دارو، موضوعات متعددی را در حوزه سلامت در بر میگیرد؛ با این حال، اعتبار چنین ادعاهایی به ارائه اطلاعات قابل بررسی و مستند وابسته است.
مصرف خودسرانه دارو و تقاضاهای القایی چه میزان است؟
مهدی رضایی، معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان بیمه سلامت ایران، با اشاره به مصرف خودسرانه دارو در کشور اعلام کرده است که این میزان بیش از ۵۰ درصد و تا حدود ۵۸ درصد برآورد میشود. به گفته وی، این رقم دو برابر آمارهای جهانی عنوان شده است؛ در حالی که بر اساس مطالعات سازمان جهانی بهداشت، میزان مصرف خودسرانه دارو در برخی کشورهای دیگر حدود ۳۰ درصد ذکر میشود.
رضایی همچنین درباره تقاضاهای القایی دارویی و تجویزهای اجباری یا تحمیلی به پزشکان توضیح داده است که گاهی با هدف تجاریسازی محصولات و داروها، تقاضاهایی شکل میگیرد که بهتدریج به باور عمومی تبدیل میشوند. چنین روندی ممکن است وابستگی افراد به دارو را افزایش دهد.
وی برای توضیح این موضوع به داروهای خوابآور اشاره کرده و گفته است مصرف این داروها ممکن است به وابستگی منجر شود؛ بهطوریکه فرد بهمرور به افزایش دوز مصرفی نیاز پیدا کند.
با وجود مطرح شدن این درصدها، مشخص شدن منبع مطالعه، جامعه آماری، تعریف دقیق مصرف خودسرانه و نحوه محاسبه شاخص، برای ارزیابی صحت این ادعاها اهمیت دارد. ارائه درصد بدون توضیح روش اندازهگیری، امکان مقایسه دقیق با سایر کشورها و استفاده از آن در تصمیمگیریهای اجرایی را محدود میکند.
توصیه دارو توسط افراد و شکلگیری مصرف نادرست
معاون سازمان بیمه سلامت ایران یکی از رفتارهای نادرست در جامعه را توصیه دارو بر اساس تجربه شخصی دیگران دانسته است. به گفته رضایی، گاهی افراد پس از مشاهده اثر یک دارو بر بیماری یکی از آشنایان، همان دارو را برای دیگران نیز توصیه میکنند.
وی تأکید کرده است که تطبیق بیماریها برای استفاده از دارو روش درستی نیست و مصرف دارو باید با تجویز پزشک انجام شود. یکسان فرض کردن بیماریها و شرایط افراد میتواند زمینه استفاده نامناسب از دارو را فراهم کند.
رضایی در همین زمینه، ارتقای سواد سلامت عمومی را یکی از راهکارهای مقابله با تقاضاهای القایی و مصرف نامناسب دارو معرفی کرده است. آگاهی عمومی درباره ضرورت تشخیص پزشکی و پرهیز از توصیههای غیرتخصصی، از جمله موضوعاتی است که در این اظهارات مورد تأکید قرار گرفته است.
آیا هوش مصنوعی میتواند دارو تجویز کند؟
رضایی درباره استفاده افراد از هوش مصنوعی برای درمان بیماریها گفته است که حداکثر ۵۰ درصد پاسخهای هوش مصنوعی در حوزه پزشکی میتواند درست باشد و میان پاسخ این ابزارها و نیاز واقعی بیمار فاصله زیادی وجود دارد.
به گفته وی، بیمار ممکن است نتواند اطلاعات دقیق و صحیحی درباره وضعیت خود تشخیص دهد و به هوش مصنوعی منتقل کند. از سوی دیگر، این ابزارها نیز قادر نیستند اطلاعات ارائهشده را با تمام بانکهای داده تطبیق دهند.
معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان بیمه سلامت ایران با اشاره به پیشرفتهای هوش مصنوعی در حوزه پزشکی، تأکید کرده است که در حال حاضر تجویز توسط هوش مصنوعی پاسخگوی نیاز تجویزی بیماران نیست و استفاده از آن برای این منظور توصیه نمیشود.
بازار دارویی ایران؛ مبنای برآورد ۸ میلیارد دلار چیست؟
رضایی ارزش بازار دارویی ایران را حدود ۸ میلیارد دلار در سال برآورد کرده و گفته است که حدود ۹۵ تا ۹۷ درصد داروهای مصرفی کشور در داخل تولید میشوند. وی همچنین تأکید کرده است که مصرف نادرست دارو میتواند محدودیتهایی در دسترسی و مصرف داروهای ضروری ایجاد کند و کاهش تقاضاهای القایی را برای بهرهمندی از خدمات بهروزتر دارویی ضروری دانسته است.
اما اعلام ارزش ۸ میلیارد دلاری بازار دارویی کشور با پرسشهایی درباره مبنای محاسبه این رقم همراه شده است. مشخص نیست این برآورد بر اساس چه دادههایی انجام شده و نرخ ارز مورد استفاده برای تبدیل ارزش بازار به دلار چه بوده است.
در نقد این رقم مطرح شده است که حتی اگر کل بازار دارویی کشور با نرخ ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی محاسبه شود، ارزش آن حدود ۵ میلیارد دلار برآورد خواهد شد، نه ۸ میلیارد دلار. این اختلاف، ضرورت توضیح درباره روش محاسبه و دادههای مورد استفاده را برجسته میکند.
همچنین ادعای مصرف نادرست یا خودسرانه دارو، بدون ارائه منبع آماری، تعریف مشخص شاخص و تعیین صورت و مخرج محاسبه، نمیتواند بهتنهایی مبنای سیاستگذاری قرار گیرد. اعداد کلی، زمانی قابلیت استفاده در تصمیمگیریهای حوزه سلامت را دارند که امکان بررسی و راستیآزمایی آنها فراهم باشد.
نکات کلیدی درباره آمار بازار دارویی ایران
اظهارات مطرحشده درباره بازار دارویی ایران، مصرف خودسرانه دارو و سهم تولید داخلی، اهمیت دسترسی به آمار دقیق و روشهای محاسبه شفاف را نشان میدهد. برآورد ارزش بازار دارویی کشور و ارزیابی الگوی مصرف، به اطلاعاتی نیاز دارد که از نظر منبع، تعریف شاخص، مبنای محاسبه و نرخ ارز قابل بررسی باشند.
در کنار موضوع آمار، کاهش مصرف نادرست دارو، مقابله با تقاضاهای القایی، تقویت سواد سلامت و جلوگیری از تجویز دارو توسط ابزارهای هوش مصنوعی بدون نظارت پزشکی، از محورهای مطرحشده در اظهارات معاون سازمان بیمه سلامت ایران است.
در نهایت، برای ارزیابی وضعیت بازار دارویی کشور و تدوین سیاستهای مؤثر، صرف اعلام ارقام بزرگ یا درصدهای کلی کافی نیست؛ شفافیت دادهها و امکان راستیآزمایی، پیششرط تحلیل قابل اتکا در حوزه سلامت محسوب میشود.
منبع: سلامت نیوز
این مطلب با حفظ دادهها و انتسابهای منبع، توسط تحریریه هیثا بازنویسی و ویرایش شده است.
