کاهش استفاده از قرص برنج در مرگ‌های خودخواسته؛ ۶۰ درصد موارد خودکشی با دارو انجام می‌شود
مسمومیت دارویی و خودکشی با دارو از موضوعات مهم سلامت عمومی است که به دلیل دسترسی گسترده به داروها و احتمال مصرف نادرست آن‌ها، همچنان نگرانی‌های جدی ایجاد می‌کند. در همین زمینه، نیایش محبی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، از کاهش استفاده از قرص برنج در مرگ‌های خودخواسته خبر داده و در عین حال بر سهم قابل توجه داروها در مسمومیت‌های حاد تأکید کرده است. به گفته این متخصص داروسازی، حدود ۶۰ درصد مسمومیت‌های حاد به مصرف داروها مربوط می‌شود و ۴۰ درصد دیگر به مواد غیردارویی اختصاص دارد.
محبی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، با اشاره به خطرات مسمومیت‌های دارویی، شیمیایی و ناشی از مصرف مواد مخدر و روان‌گردان، توضیح داده است که دسترسی آسان به داروها، مواد شیمیایی و ترکیبات غیرمجاز می‌تواند گروه‌های مختلفی از جامعه را در معرض آسیب قرار دهد. کودکان، نوجوانان و افرادی که سابقه اختلالات روان‌پزشکی یا سوءمصرف مواد دارند، از جمله گروه‌هایی هستند که به مراقبت و توجه بیشتری نیاز دارند.
آمار مسمومیت‌های حاد؛ سهم ۶۰ درصدی داروها
بر اساس توضیحات عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، مسمومیت‌های حاد را می‌توان در سه گروه اصلی دارویی، ناشی از مواد مخدر و مربوط به مواد شیمیایی طبقه‌بندی کرد. برخی از این موارد به شکل ناخواسته و تصادفی اتفاق می‌افتند و ممکن است در محیط خانه، به‌ویژه در میان کودکان، مشاهده شوند. این حوادث گاهی پیامدهای جدی دارند و به همین دلیل، پیشگیری از مواجهه ناخواسته با مواد خطرناک اهمیت زیادی دارد.
محبی با استناد به داده‌های منتشرشده از سوی اورژانس اعلام کرده است که حدود ۶۰ درصد موارد مسمومیت حاد ناشی از مصرف داروها و ۴۰ درصد مربوط به مواد غیردارویی است. این آمار نشان می‌دهد داروها بخش بزرگی از مراجعات مرتبط با مسمومیت‌های حاد را تشکیل می‌دهند و نحوه نگهداری، تجویز و مصرف آن‌ها باید با دقت بیشتری مدیریت شود.
از دیدگاه این متخصص داروسازی، گستردگی دسترسی به داروها یکی از عواملی است که احتمال بروز مسمومیت را افزایش می‌دهد. داروهایی که برای درمان بیماری‌ها در اختیار افراد قرار می‌گیرند، در صورت مصرف اشتباه، استفاده خارج از دستور پزشک یا دسترسی افراد دیگر به آن‌ها ممکن است به عاملی برای بروز آسیب‌های جدی تبدیل شوند.
کودکان، نوجوانان و افراد دارای سابقه اختلالات روان‌پزشکی
کودکان و نوجوانان از مهم‌ترین گروه‌های در معرض مسمومیت‌های تصادفی هستند. محبی توضیح داده است که ممکن است کودک بدون آگاهی از ماهیت مواد موجود در محیط خانه، به ظرف دارو، شربت یا بسته قرص دسترسی پیدا کند و ناخواسته مقداری از آن را مصرف کند. در چنین شرایطی، نبود نظارت کافی یا نگهداری نامناسب داروها می‌تواند زمینه‌ساز حادثه شود.
این متخصص همچنین به احتمال استفاده اشتباه از مواد شوینده، آفت‌کش‌ها و سایر ترکیبات شیمیایی اشاره کرده است. به همین دلیل، نگهداری داروها، مواد شوینده و سموم در مکان‌های ایمن و دور از دسترس کودکان ضروری است. این موضوع باید در برنامه مراقبتی خانواده‌ها جدی گرفته شود و صرفاً به داروهای تجویزی محدود نباشد.
افراد دارای سابقه بیماری‌های روان‌پزشکی نیز ممکن است بیشتر در معرض مسمومیت‌های دارویی قرار داشته باشند. به گفته محبی، پزشکان برای کاهش احتمال بروز چنین حوادثی معمولاً تعداد محدودی از داروهای بالقوه خطرناک را در هر نوبت تجویز می‌کنند. این رویکرد می‌تواند به مدیریت بهتر دسترسی به داروها کمک کند.
افرادی که سابقه مصرف مواد دارند نیز به مراقبت ویژه نیازمندند. مصرف مداوم برخی مواد ممکن است باعث ایجاد تحمل شود؛ به این معنا که فرد به‌مرور برای دستیابی به اثر قبلی، به مقدار بیشتری نیاز پیدا می‌کند. افزایش تدریجی مصرف می‌تواند احتمال بروز عوارض شدید و حتی مرگبار را افزایش دهد.
پیشگیری از خودکشی و اهمیت تشخیص سریع مسمومیت
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر ضرورت مراقبت از افراد در معرض خطر خودکشی، نقش خانواده‌ها را در شناسایی نشانه‌های هشداردهنده مهم دانسته است. به گفته وی، در صورت مشاهده علائم نگران‌کننده، خانواده‌ها باید در سریع‌ترین زمان ممکن با روان‌پزشک مشورت کنند و برای آغاز یا ادامه درمان مناسب اقدام کنند.
یکی دیگر از اقدامات مهم در این زمینه، محدود کردن دسترسی افراد در معرض خطر به داروها، سموم و سایر وسایل بالقوه خطرناک است. این مراقبت باید متناسب با شرایط فرد و با هدف کاهش احتمال وقوع حوادث انجام شود. محبی یادآور شده است که بعضی داروها حتی در مقادیر نسبتاً کم نیز می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند. همچنین مصرف هم‌زمان چند دارو ممکن است خطر مسمومیت و شدت عوارض را افزایش دهد؛ حتی اگر هر یک از داروها به‌تنهایی خطر کمتری داشته باشند.
محبی درباره روش‌های خودکشی در ایران نیز اظهار کرده است که مصرف دارو یکی از روش‌های شایع خودکشی در کشور محسوب می‌شود و حدود ۶۰ درصد موارد گزارش‌شده را شامل می‌شود. البته این رقم نباید با سهم ۶۰ درصدی داروها در مجموع مسمومیت‌های حاد یکسان تلقی شود؛ زیرا این دو آمار به موضوعات متفاوتی اشاره دارند.
وی تأکید کرده است که برای دستیابی به اطلاعات دقیق‌تر درباره پیامدهای اقدامات خودکشی و میزان مرگ‌ومیر ناشی از آن‌ها، باید به آمار و گزارش‌های رسمی مراجعه کرد. سازمان پزشکی قانونی، سازمان نظام پزشکی و مراکز تخصصی درمان مسمومیت از جمله منابعی هستند که می‌توانند اطلاعات معتبرتری در این زمینه ارائه دهند.
از سوی دیگر، تشخیص سریع مسمومیت و انتقال بیمار به مرکز درمانی مناسب، در بسیاری از موارد می‌تواند احتمال نجات او را افزایش دهد. محبی توضیح داده است که بخش قابل توجهی از مسمومیت‌ها در صورت شناسایی به‌موقع و ارجاع به مراکز تخصصی درمان مسمومیت قابل کنترل و درمان هستند.
با این حال، نتیجه درمان به عوامل مختلفی از جمله نوع ماده مصرف‌شده، میزان مواجهه و مدت‌زمان سپری‌شده از زمان مسمومیت بستگی دارد. برخی مواد سمیت بسیار بالایی دارند و حتی با وجود اقدامات درمانی سریع نیز ممکن است آسیب‌های جبران‌ناپذیری ایجاد کنند. بنابراین، در صورت احتمال مسمومیت، نباید منتظر بروز یا تشدید علائم ماند و باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت.
در همین زمینه، محبی به کاهش استفاده از قرص برنج، با نام علمی آلومینیوم فسفید، در مرگ‌های خودخواسته اشاره کرده است. به گفته وی، این ماده در گذشته در برخی موارد خودکشی مورد استفاده قرار می‌گرفت و میزان مرگ‌ومیر بالایی داشت. با اجرای اقدامات پیشگیرانه از سوی نظام سلامت و محدود شدن دسترسی عمومی به آن، شرایط تا حدودی تغییر کرده است؛ با این حال، مواجهه با انواع خطرناک این ماده همچنان می‌تواند پیامدهای بسیار شدیدی داشته باشد.
وی در مقابل یادآور شده است که داروها به دلیل دسترسی گسترده‌تر همچنان از عوامل شایع مسمومیت محسوب می‌شوند. این مسئله ضرورت نظارت بر مصرف دارو، آموزش عمومی و توجه به شرایط نگهداری آن‌ها را بیشتر می‌کند.
افزایش تحمل به مواد مخدر و خطر مسمومیت و اوردوز
محبی درباره پیامدهای مصرف مواد مخدر و روان‌گردان توضیح داده است که مصرف مداوم بسیاری از این ترکیبات باعث ایجاد تحمل در بدن می‌شود. در این وضعیت، فرد به‌تدریج برای دستیابی به اثر اولیه به مقدار بیشتری از ماده نیاز پیدا می‌کند. این تغییر در الگوی مصرف می‌تواند خطر مسمومیت و اوردوز را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
به گفته این متخصص داروسازی، همه موارد مرگ ناشی از مصرف مواد با قصد خودکشی همراه نیستند. در بسیاری از موارد، فرد به دلیل ناآگاهی از پیامدهای افزایش مقدار مصرف و خطرات ناشی از آن دچار مسمومیت شدید می‌شود. بنابراین، اوردوز ممکن است ناخواسته اتفاق بیفتد و نباید تمام موارد آن را به اقدام عمدی نسبت داد.
مصرف طولانی‌مدت مواد مخدر و روان‌گردان می‌تواند عملکرد مغز را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. محبی از پیامدهایی مانند انزوای اجتماعی، کاهش توانایی کنترل رفتار و وابستگی به ادامه مصرف، حتی با وجود آگاهی از آسیب‌های آن، نام برده است.
وی همچنین توضیح داده است که در برخی شرایط، فرد هنگام مصرف مواد با افسردگی شدید یا افکار ناگهانی خودکشی مواجه می‌شود و ممکن است به‌صورت عمدی اقدام به اوردوز کند. بر همین اساس، مسمومیت‌های ناشی از مواد می‌توانند هم ناخواسته و هم عمدی باشند و بررسی شرایط روانی و وضعیت مصرف فرد در ارزیابی این حوادث اهمیت دارد.
خطر ترکیب الکل، داروها و مواد روان‌گردان دست‌ساز
یکی دیگر از محورهای هشدار محبی، مصرف هم‌زمان دارو و الکل است. وی تأکید کرده است که ترکیب این دو می‌تواند خطرناک باشد و احتمال مسمومیت و عوارض شدید را افزایش دهد. اگرچه آمار رسمی و دقیقی درباره میزان این موارد در دسترس نیست، شواهد موجود نشان می‌دهد مصرف غیرمجاز الکل و ترکیب آن با داروها می‌تواند سلامت و جان افراد را تهدید کند.
الکل‌های دست‌ساز و غیرمجاز نیز از دیگر عوامل نگران‌کننده هستند. این محصولات معمولاً بدون نظارت و کنترل کیفیت تولید می‌شوند و ممکن است حاوی ترکیبات سمی مانند متانول باشند. مصرف متانول می‌تواند به مسمومیت شدید، آسیب دائمی بینایی، نابینایی و حتی مرگ منجر شود.
محبی هشدار داده است که آلودگی و تقلب در محصولات غیرمجاز، خطرات ناشی از مصرف آن‌ها را افزایش می‌دهد. بنابراین، نباید تصور کرد که استفاده از این محصولات در مهمانی‌ها یا مناسبت‌های اجتماعی بدون خطر است.
به گفته این متخصص، مصرف هم‌زمان الکل با برخی داروها، به‌ویژه داروهای آرام‌بخش و ضداضطراب مانند آلپرازولام و کلونازپام، می‌تواند خطر سرکوب سیستم عصبی مرکزی، اختلال هوشیاری و مشکلات تنفسی را به‌شدت افزایش دهد. این هشدار نشان می‌دهد مصرف داروها باید مطابق دستور پزشک باشد و ترکیب آن‌ها با مواد دیگر بدون تأیید متخصص می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد.
در کنار خطرات جسمی، مصرف مواد روان‌گردان ممکن است با عوارض روان‌پزشکی همراه شود. محبی به‌ویژه درباره نوجوانان و جوانانی هشدار داده است که تحت تأثیر کنجکاوی یا محیط اجتماعی به مصرف این ترکیبات روی می‌آورند.
بر اساس توضیحات وی، حتی افرادی که پیش از مصرف مواد هیچ سابقه مشخصی از اختلالات روان‌پزشکی نداشته‌اند، ممکن است پس از مصرف ترکیبات روان‌گردان یا الکل‌های آلوده با علائمی مانند توهم، شنیدن صداهای غیرواقعی و رفتارهای غیرعادی مواجه شوند.
در برخی موارد، خانواده‌ها این افراد را برای بررسی وضعیت روانی به مراکز روان‌پزشکی ارجاع می‌دهند، در حالی که پیش از مصرف ترکیبات مذکور، سابقه مشخصی از بیماری روان‌پزشکی در آن‌ها وجود نداشته است. این موضوع از احتمال بروز عوارض روان‌پزشکی جدی و گاهی ماندگار پس از مصرف این مواد حکایت دارد.
محبی بر ضرورت آگاه‌سازی نوجوانان درباره خطرات مصرف مواد تأکید کرده است. حتی اگر مصرف یک ترکیب به پیامد حاد و مرگبار منجر نشود، همچنان احتمال بروز اختلالات روان‌پزشکی موقت یا پایدار وجود دارد. به همین دلیل، آموزش خانواده‌ها و پیشگیری از شروع مصرف در سنین پایین اهمیت ویژه‌ای دارد.
این متخصص داروسازی همچنین درباره ترکیبات مخدر دست‌ساز و خانگی هشدار داده است. به گفته وی، برخی افراد با مخلوط کردن مواد مختلف، ترکیباتی تولید می‌کنند و برای آن‌ها نام‌های خیابانی در نظر می‌گیرند. این مخلوط‌ها ممکن است شامل شربت‌های حاوی کدئین، الکل و انواع قرص‌ها باشند که بدون دانش تخصصی و بر اساس تجربه شخصی با یکدیگر ترکیب می‌شوند.
تهیه‌کنندگان این محصولات گاهی ادعا می‌کنند که مخلوط‌های مذکور اثر سرخوشی بیشتری ایجاد می‌کنند؛ اما محبی تأکید کرده است که چنین ترکیبات غیراستانداردی می‌توانند احتمال مسمومیت شدید و مرگ را افزایش دهند.
از جمله عوارض خطرناک این مواد، اختلالات شدید تنفسی و سرکوب تنفس است. همچنین استفراغ ناشی از مسمومیت ممکن است به ورود محتویات معده به مجاری تنفسی، یعنی آسپیراسیون، منجر شود و جان فرد را به خطر بیندازد.
در مجموع، کاهش دسترسی به مواد بسیار خطرناک، مدیریت صحیح مصرف داروها، شناسایی افراد در معرض خطر، آموزش نوجوانان و انتقال سریع بیماران به مراکز درمانی از محورهای مهم پیشگیری از مسمومیت هستند. محبی در پایان بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی و اطلاع‌رسانی درباره پیامدهای مصرف مواد مخدر، روان‌گردان‌ها و ترکیبات دست‌ساز تأکید کرده و این اقدامات را در جلوگیری از حوادث جبران‌ناپذیر مؤثر دانسته است.
نکات کلیدی درباره مسمومیت دارویی و خودکشی با دارو
- بر اساس داده‌های اعلام‌شده از سوی اورژانس، حدود ۶۰ درصد مسمومیت‌های حاد ناشی از مصرف داروها و ۴۰ درصد مربوط به مواد غیردارویی است.
- به گفته نیایش محبی، مصرف دارو حدود ۶۰ درصد موارد گزارش‌شده خودکشی در ایران را شامل می‌شود.
- استفاده از قرص برنج در مرگ‌های خودخواسته کاهش یافته است؛ این تغییر به اقدامات پیشگیرانه نظام سلامت و محدود شدن دسترسی عمومی نسبت داده شده است.
- کودکان، نوجوانان، افراد دارای سابقه اختلالات روان‌پزشکی و افراد دارای سابقه مصرف مواد از گروه‌های نیازمند مراقبت بیشتر هستند.
- مصرف هم‌زمان الکل و داروهای آرام‌بخش و ضداضطراب می‌تواند خطر اختلال هوشیاری و مشکلات تنفسی را افزایش دهد.
- ترکیبات روان‌گردان و مواد دست‌ساز ممکن است عوارض جسمی و روان‌پزشکی جدی و حتی ماندگار ایجاد کنند.
- تشخیص سریع مسمومیت و انتقال فوری بیمار به مرکز درمانی مناسب، احتمال نجات و موفقیت درمان را افزایش می‌دهد.
- نگهداری ایمن داروها، سموم و مواد شیمیایی و محدود کردن دسترسی افراد در معرض خطر به آن‌ها از اقدامات مهم پیشگیرانه است.
این مطلب با حفظ داده‌ها و انتساب‌های منبع، توسط تحریریه هیثا بازنویسی و ویرایش شده است.